Tavus kelebeği pek çok kelebek meraklısına göre dünyanın en güzel kelebeği olarak kabul edilmektedir. Bu türün güzelliği 1634’de bile dikkati çekmiştir ve Kral I. Charles’in Doktoru Sör Theodore de Mayerne bu güzelliği şöyle ifade etmiştir:
– Tavus kelebeğinin kanatlarındaki “Gözler” yıldızlar gibi tuhaf bir şekilde parıldamaktadır, bu ışıltılar gökkuşağı renklerinin kıvılcımları gibi görünmektedir
Kanat altı siyaha yakın koyu renktedir. Bu renklenme ağaç kütüklerinin üzerine konduğunda ve hibernasyona (kış uykusu) yattığında mükemmel bir kamuflaj sağlamaktadır. Kamuflaj ve kanat üstündeki iri gözlere ilave olarak bu kelebek kanatlarını sürterek insanın da duyabileceği bir ses çıkarmaktadır. Bu özelliklerini kullanarak kendisine doğru gelen düşmanlarını tehdit etmeye çalışmaktadır.
Türkiye yayılışı genelde Marmara, Karadeniz ağırlıklıdır. Ancak Ankara’ya kadar güneye doğru inmektedir. Diyarbakır’dan bile kaydı verilmiştir. Yandaki kaynaklar çeşitli kaynaklarda verilen tüm kayıtlara göre hazırlanmıştır.
KAYIT BULUNAN İLLER:
Ankara, Ardahan, Balıkesir, Bolu, Bursa, Çanakkale, Edirne, Giresun, İstanbul, Kırklareli, Kocaeli, Kütahya, Manisa, Ordu, Rize, Sakarya, Samsun, Sinop, Trabzon , Yalova
Dünya Dağılımı
Yayılışı Avrupa’nın çoğu kısmı kapsar, ancak İskandinav ülkelerinin kuzeyinde yoktur. Avrupa’nın güney taraflarında ise İspanya’dan Japonya’ya kadar geniş bir dağılım göstermektedir. Bunun yanında Kuzey Amarika’da bir kaç alanda nadiren görülmektedir.
Yaşam Döngüsü
Yetişkinler sıcak dönemlerde kış uykusundan uyandığı için bütün yıl görülebilse de genelde kış uykusundan uyanma ağırlıklı olarak Mart ayında gerçekleşir. Uyananlar hemen çiftleşirler ve yumurtlarlar. Tek bir çiftleşme yaparlar, yani tek eşlidir denilebilir.
Kış uykusundan uyanınca erkekler iyi bir beslenme alanı, iyi bir sulanma alanı veya iyi bir yuvalanma alanı gibi bir ortamı savunur ve buradan geçecek olan bir dişi ile çiftleşmeye çalışır. Dişinin sahip olmak isteyeceği iyi bir ortamı savunmak erkeğin çiftleşme şansını artırır.
Yeni kelebekler ağırlıklı olarak Haziranda ortaya çıkar. En çok görüldükleri dönem de Türkiye’de genelde Haziran ayıdır. Eylülden itibaren tekrar hibernasyona yatmaya başladıkları için Eylül-Mart arası pek görülmezler.
Besin bitkileri
Başlıca Cirsium spp. ve Carduus spp.
Ayrıca:
Stachys officinalis
Hyacinthoides non-scriptus
Cardamine pratensis
Taraxacum agg.
Succisa pratensis
Pulicaria dysenterica
Eupatorium cannabinum
Origanum vulgare
Ligustrum vulgare
Senecio jacobaea
Dipsacus fullonum
Mentha aquatica ve
Achillea millefolium da kullanılır.
Larvanın besin bitkileri.
Urtica dioica (Isırgan)
Humulus lupulus
Urtica urens
Davranış
Kendilerini avlamaya niyetli bir kuş ile karşılaştıklarında kanat üstündeki göz lekelerini göstermekteler ve bu iri gözler genelde kuşları korkutup kaçırmaktadır. Orman içlerinde, otların arasında gizlendikleri ve hibernasyona yattıkları ortamlarda ise farelerin predasyonuna uğrayabilmektedirler. Farelere karşı ise kanatlarını birbirine sürterek çıkardıkları sesleri kullanmaktadırlar ve bu sesler fareleri ürkütmektedir.
Benzer Türler ve Ayırt Edilme Yöntemleri
Sanırım ayırt etmesi en kolay ve başka bir tür ile karıştırılmayacak bir türdür. Ancak sadece kanat altı görünüyor ise kanat altı koyu renkli görünen bir kaç tür ile karıştırılma ihtimali vardır.
Koruma Statüsü
Türkiye Kelebekleri Kırmızı Kitabına göre tehlike statüsü LC (asgari endişe) olarak belirtilmiştir. Yani nesli tehlikede bir tür değildir.
Yayınlar ve Referanslar
Ambarlı, D. ve Karakaş Ö. B. 2011. Kelebek kaçakçılığı ile mücadele kılavuzu. Doğa Koruma Merkezi, Ankara. Nisan 2001, ANKARA. Erişim: [www.dkm.org.tr]
Baytaş, A. 2007. A Field Guide to the Butterflies of Turkey. NTV Yayınları, İstanbul.
Baytaş, A. 2008. Türkiye’nin Kelebekleri Doğa Rehberi. NTV Yayınları, İstanbul.
Baytaş, A. ve E. Karaçetin. 2008. Türkiye’nin Kelebek Rehberi. Doğa Derneği, Ankara.
Eken, G., M. Bozdoğan, S. İsfendiyaroğlu, D.T. Kılıç ve Y. Lise. 2006. editörler. Türkiye’nin Önemli Doğa Alanları. Doğa Derneği, Ankara.
Karaçetin, E. ve H.J. Welch. 2011. Türkiye’deki Kelebeklerin Kırmızı Kitabı. Doğa Koruma Merkezi, Ankara. Erişim: [www.dkm.org.tr]
Karaçetin, E. ve H.J. Welch. 2011. Red Book of Butterflies in Turkey. Doğa Koruma Merkezi, Ankara. Available online: [www.dkm.org.tr]
Karaçetin, E., H.J. Welch, A. Turak, Ö. Balkız ve G. Welch. 2011. 36 Türkiye’deki Kelebeklerin Koruma Stratejisi. Ankara: Doğa Koruma Merkezi. Erişim: [www.dkm.org.tr]
Koçak A. Ö. and Kamal M. 2009. Revised checklist of the Lepidoptera of Turkey. Priamus: Serial Publication of the Centre for Entomological Studies Ankara. Supplement. 17: 1 – 253.
Linkler
www.nhm.ac.uk/nature-online/life/insects-spiders/identification-guides-and-keys/butterfly-moth-id/
www.lepidoptera.eu/start.php?lang=GB
www.trakel.org
